Kleszcze to realne zagrożenie – i to nie tylko w lesie! Te groźne pajęczaki czyhają na swoje ofiary także w parkach, ogrodach i na miejskich skwerach. Wystarczy zaledwie kilkanaście godzin żerowania, aby do organizmu psa (lub człowieka) przedostały się niebezpieczne patogeny wywołujące m.in. boreliozę czy babeszjozę.
Co istotne – zagrożenie stanowią nie tylko dorosłe kleszcze. Równie niebezpieczne są niemal niewidoczne nimfy i larwy, które żywią się krwią i mogą przenosić chorobotwórcze drobnoustroje.
👉 Zobacz, które gatunki kleszczy w Polsce stanowią największe zagrożenie dla Twojego psa.
👉 Sprawdź, jak bezpiecznie usunąć kleszcza i jaką profilaktykę przeciwkleszczową warto stosować, by skutecznie chronić pupila.
Czym są kleszcze?
Kleszcze to spłaszczone grzbieto-brzusznie pajęczaki, które występują na całym świecie w ponad 900 gatunkach. W Polsce ich największe populacje można spotkać na Podlasiu, Mazowszu, Warmii i Mazurach. Także parki, skwery i ogródki są miejscami ich żerowania.
W Polsce potwierdzono występowanie 25 gatunków kleszczy, z czego ponad 12 należy do rodziny Ixodidae — to właśnie one są groźne dla psów. Przenoszą niebezpieczne choroby odkleszczowe, takie jak babeszjoza, borelioza czy anaplazmoza. Ich żerowanie może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, a nawet śmierci zwierzęcia, jeśli nie otrzyma ono szybkiej pomocy weterynaryjnej.
Wszystkie kleszcze z rodziny Ixodidae to tzw. kleszcze twarde.
Co to konkretnie oznacza?
Kleszcze twarde
Kleszcze twarde to pajęczaki z rodziny Ixodidae, które stanowią jedną z najliczniejszych grup stawonogów. Swoją systematykę zawdzięczają obecności scutum — twardego pancerza, który u samców pokrywa cały grzbiet, a u samic, nimf i larw jedynie jego część. Obecność tego pancerza ogranicza jednak możliwość wchłonięcia tak dużej ilości krwi, jak ma to miejsce u kleszczy miękkich.
Kleszcz twardy, który znajdzie się na żywicielu, przecina jego skórę narządem gębowym, wczepia się w tkankę, a następnie — w ciągu 5–30 minut od wkłucia — produkuje rodzaj „kleju”, który przytwierdza go do ciała gospodarza. Aby wkłucie było niewyczuwalne, kleszcze wykorzystują specjalny mechanizm: wytwarzają miejscowy środek znieczulający. Dzięki temu wkłucie grubym, haczykowatym hypostomem nie powoduje bólu.
Kleszcze twarde żerują bardzo powoli — może to trwać nawet kilka dni. Jednak z każdą kolejną godziną rośnie ryzyko, że podczas pobierania krwi do organizmu żywiciela zostaną przeniesione patogeny — wirusy, bakterie, riketsje i pierwotniaki. Niektóre z kleszczy twardych mogą również wywołać u psa paraliż kleszczowy, za który odpowiada toksyna uwalniana podczas żerowania.
Kleszcze twarde przechodzą przez 4 stadia rozwojowe:
- Jajo
- Larwa
- Nimfa
- Postać dorosła (imago)
Nimfy i dorosłe osobniki mają 8 nóg, z kolei larwy mają ich 6.
W Polsce najczęściej występującymi gatunkami tych pajęczaków u zwierząt jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) i kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus) – są one najczęstszą przyczyną infestacji u psów i kotów oraz najważniejszymi wektorami chorób odkleszczowych w naszym kraju.
Rhipicephalus sanguineus, czyli tzw. kleszcz psi, nie występuje endemicznie w polskich warunkach klimatycznych, ale zdarza się, że jest zawlekany do Polski (np. przez psy podróżujące z południa Europy lub adoptowane z krajów śródziemnomorskich), a w ciepłych warunkach wnętrz budynków może żerować i rozmnażać się.
Gwoli ścisłości dodać należy, że do rodziny Ixodidae należy również kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus), który może przenosić krętki Borrelia (np. B. burgdorferi), a także wirusy KZM i inne pierwotniaki (np. Babesia, Theileria).
Kleszcze miękkie
Kleszcze miękkie nie stanowią w Polsce tak dużego zagrożenia jak kleszcze twarde. Jedynym przedstawicielem tej rodziny występującym w naszym kraju jest obrzeżek gołębień (Argas reflexus).
Kleszcze miękkie nie posiadają scutum — mają miękki, skórzasty egzoszkielet, dzięki czemu mogą wypić bardzo dużą ilość krwi. Są to kleszcze szybkie — potrafią napełnić ciało krwią w ciągu kilku godzin.
Występują głównie w rejonach tropikalnych i subtropikalnych, a jedynym kleszczem miękkim spotykanym w Europie jest wspomniany wcześniej obrzeżek gołębień.
Kleszcz pospolity
Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus), nazywany także kleszczem pastwiskowym, występuje praktycznie na terenie całej Polski — głównie w lasach mieszanych i liściastych, choć pies może go złapać także podczas spaceru w parku czy ogrodzie.
Kleszcze tego gatunku mają czerwony grzbiet i brązową tarczkę — cecha ta jest najlepiej widoczna u dorosłej samicy, która jest nieco większa od samca. Osiąga około 5 mm długości, a po opiciu krwią może urosnąć nawet do 11 mm.
Groźne dla psa są nie tylko dorosłe samice — także nimfy i larwy, które również żywią się krwią kręgowców. To właśnie nimfy najczęściej odpowiadają za transmisję patogenów, takich jak Borrelia burgdorferi (czynnik wywołujący boreliozę), ponieważ są niewielkie, trudne do zauważenia i często żerują przez długi czas, co zwiększa ryzyko przeniesienia choroby.
Przenoszone patogeny: wirus KZM, Borrelia burgdorferi, Coxiella burneti, Anaplasma phagocytophilum, Babesia spp.
Kleszcz łąkowy
Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus), ze względu na swój brunatny kolor, bywa nazywany także kleszczem czerwonym. Kleszcze tego gatunku mogą być aktywne nawet podczas łagodnych zim, jeśli temperatura nocą nie spada poniżej zera. Szczyt ich aktywności przypada jednak na kwiecień–maj oraz sierpień–wrzesień.
Warto zaznaczyć, że są to wyjątkowo odporne pasożyty — potrafią przetrwać nawet kilka miesięcy pod wodą.
Na psach najczęściej spotyka się dorosłe osobniki. Zazwyczaj atakują one z poziomu wysokich traw.
Samica różni się nieco wyglądem od samca. Jej ciało może osiągać długość do 6 mm, podczas gdy długość ciała samca wynosi od 2,5 do 4,5 mm. Opity kleszcz może jednak zwiększyć swój rozmiar nawet do 11 mm.
U obu płci występuje tzw. tarczka grzbietowa, która umożliwia ich rozróżnienie. U samców zajmuje ona niemal całą powierzchnię ciała i ma białe plamy. U samic tarczka jest mniejsza i tworzy charakterystyczny biały wzór w kształcie nieregularnej pajęczyny.
Przenoszone patogeny: F. tularensis, Rickettsia spp., Coxiella burneti, Babesia spp.
Kleszcz psi
Kleszcz psi (Rhipicephalus sanguineus) stanowi w Polsce najmniejsze zagrożenie dla psów, ponieważ nie jest gatunkiem endemicznie występującym na terenie naszego kraju. Żeruje głównie w Afryce Północnej i południowej Europie. Do Polski bywa zawlekany na zwierzętach podróżujących ze swoimi opiekunami. Preferuje środowisko umiarkowanie suche i występuje przede wszystkim na otwartych obszarach.
Przenoszone patogeny: R. sibirica, Francisella tularensis, Theileria spp, Babesia spp.
Choroby odkleszczowe u psów
Kleszcze to nosiciele wielu różnych patogenów. W trakcie żerowania na psie mogą je uwolnić, powodując zarażenie zwierzęcia. Wśród chorób odkleszczowych u psów należy pamiętać, m.in. o boreliozie, babeszjozie i anaplazmozie.
Borelioza (choroba z Lyme)
Borelioza, znana też jako krętkowica kleszczowa, to wieloukładowa choroba zakaźna wywoływana przez bakterie Borrelia burgdorferi. Są to gram-ujemne, spiralnie skręcone krętki, które trafiają do organizmu psa po ugryzieniu przez kleszcza – nie tylko przez dorosłą samicę, ale także przez nimfy i larwy. Choroba może atakować stawy, układ nerwowy i serce.
Babeszjoza (piroplazmoza)
To jedna z najgroźniejszych chorób odkleszczowych. Rozwija się bardzo szybko – często błyskawicznie pogarszając stan zdrowia psa. Jej przebieg zależy od gatunku Babesia oraz od kondycji układu odpornościowego psa. Pierwsze objawy zwykle pojawiają się od 10 dni do 3 tygodni po zakażeniu. Nieleczona babeszjoza może prowadzić do ciężkiej anemii, uszkodzenia narządów wewnętrznych, a nawet śmierci.
Anaplazmoza
Anaplazmoza to choroba, która może dotknąć zarówno zwierzęta domowe i dzikie, jak i ludzi. U psów najczęściej występują dwie formy:
- Anaplazmoza granulocytarna – atakuje granulocyty, czyli jedne z białych krwinek odpowiedzialnych za odporność.
- Anaplazmoza trombocytarna – dotyczy płytek krwi i może zaburzać proces krzepnięcia.
Objawy bywają niespecyficzne: gorączka, osłabienie, brak apetytu, sztywność mięśni czy krwawienia.
Jak chronić psa przed kleszczami?
Profilaktyka przeciw kleszczom opiera się na regularnym przeglądzie sierści psa po każdym spacerze. Wędrujące po skórze psa kleszcze należy niezwłocznie usunąć. Gdy kleszcz wciął się już w skórę należy zastosować jeden z wielu specjalistycznych przyrządów, które można kupić w sklepie zoologicznym:
- Haczyki do usuwania kleszczy u psa
- Karty do usuwania kleszczy u psa
- Lassa do usuwania kleszczy u psa
- Pompki do usuwania kleszczy u psa
Profilaktyka przeciwko kleszczom powinna obejmować stosowanie przez cały okres aktywności kleszczy środka na pasożyty zewnętrzne. U psów stosuje się przeważnie krople na kleszcze spot-on, np. Fiprex lub Refordog – preparat nanosi się na skórę psa – od karku, przez linię grzbietu, aż do nasady ogona. Taka aplikacja zwykle zapewnia ochronę przez około miesiąc.
Ważne: psa nie powinno się kąpać przez 2 dni przed oraz 2 dni po podaniu preparatu, by nie osłabić jego działania.
Bibliografia
Chroń się przed kleszczami, https://www.gov.pl/web/psse-staszow/chron-sie-przed-kleszczami (dostęp: 29.06.2025).
Comparison of Hard (Ixodid) and Soft (Argasid) Ticks, https://documents-cloud.cap.org/estore/pdf/arthropod-benchtop-reference-guide-sample-pages.pdf (dostęp: 29.06.2025).
ESCCAP, Zwalczanie pasożytów zewnętrznych u psów i kotów, wydanie siódme, styczeń 2022.
J. L. Gundłach, A. B. Sadzikowski, Parazytologia i parazyty zwierząt, wyd. PWRiL, Warszawa 2004.
G. Karbowiak, Aktualny stan rozmieszczenia kleszczy właściwych w Polsce, https://www.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2020/11/3_prof-Karbowiak.pdf (dostęp: 29.06.2025).
